NPO
NTR


Onlangs vroeg één van de regisseurs van De Slavernij me om hulp bij het spotten van beeldmateriaal. Hij had het afgelopen jaar op Curaçao gedraaid. Het was een gesprek tussen presentator Roué Verveer en de 82-jarige Curaçaoënaar Victor Bartholomeus. Het ging over hoe in de tijd van slavernij op Curaçao het land werd bewerkt. Er werd Papiamento in gesproken en of ik wilde vertalen. Geen punt. Ik ben tweetalig opgevoed. Bovendien had ik al eens een voorgesprek gehad met de heer Bartholomeus.


Ik vertrok bijna een jaar geleden namelijk op mijn eerste researchreis. Een veilige bestemming wel, mijn geboorteland. Maar toch best spannend. Ik zou het eiland op een andere manier bekijken. Dit keer in het kader van de research voor een documentaireserie over de slavernij. Laptop mee, camera mee, notitieboekje mee. Op zoek naar mensen en hun verhalen.


Ik had al gesproken met allerlei experts en wetenschappers op het eiland. Maar meneer Bartholomeus was volgens velen een ervaringsdeskundige. Huh?! Dat kan toch niet. De slavernij is in Suriname en op de Nederlandse Antillen al 149 jaar afgelopen. Zo oud is hij niet. “Nee, maar je moet hem spreken, hij weet nog heel veel uit die tijd,” werd me gezegd. Op bezoek dus.


Victor Bartholomeus legt het me bij hem thuis allemaal uit. Als klein jongetje moest hij geregeld voor zijn oudoom zorgen, die nog geboren was in de tijd van de slavernij. De oudoom kende nog veel verhalen, liederen, tradities en gebruiken uit die tijd, en gaf die allemaal aan Victor door. Zo komen we eigenlijk heel dicht bij de slavernij.


Servies van kalebas


Victor had voor onze afspraak een koffer klaargezet. Daaruit haalde hij gedurende het gesprek allerlei gebruiksvoorwerpen die hij zelf had gemaakt. Zoals hij dat van zijn oudoom had geleerd, precies zoals de slaven ze ook maakten: landbouwkundig gereedschap in het klein, een arsenaal aan kalebas servies en een heuse aansteker: de sakado.


Sakado, een soort aansteker


Dit woord voor de aansteker kende ik niet. En ik merkte dat ik wel meer woorden die hij gebruikte niet kende. Zat ik daar, tweetalige opgevoed, en nog begreep ik hem niet. Het waren archaïsche woorden in het Papiamento. Sommige van die woorden vonden volgens meneer Bartholomeus hun oorsprong in het Guene. Een taal die tijdens de slavernij was meegenomen uit Afrika, van de Guinese kust.


Ik had over die taal al het één en ander gehoord tijdens mijn gesprek met schrijver Frank Martinus Arion. Hij had uitgelegd dat de slaven op het eiland onderling Guene spraken. De Nederlanders onderling spraken Nederlands. Maar iedereen op het eiland sprak Papiamento. Het was een lingua franca, een gemeenschappelijke taal, gesproken door zowel de slaven als de meesters. Een uitzonderlijke situatie in het Caribische gebied zo blijkt.


Digging Holes for Planting Sugar Cane, Antigua, West Indies, 1823, William Clark, Ten Views In the Island of Antigua


Als de slaven moesten graven en het land bewerken, werd er gezongen. Tijdens het graven lieten de slaven hun hak neerkomen op het ritme van het lied. Vaak waren de liederen een manier om leed en frustratie van zich af te zingen. Meneer Bartholomeus begon te zingen. Ik moest meezingen…


Di ki manera, di ki manera mi por biba aki na mundu?

Ora di plantamentu mi a pone mangusá

Awor ku nan a krese
Ta shon ke kome bonchi


Dat betekent:


Hoe kan ik, hoe kan ik hier op aarde leven?
Tijdens het zaaien heb ik bonen geplant

Nu ze eindelijk uit de grond zijn

heeft de meester zin om bonen te eten


Tijdens het zingen realiseerde me ik hoe authentiek deze man is. Victor Bartholomeus brengt ons heel dicht bij het slavernijverleden. Wat een geweldige bron, en wat een mooie toevoeging aan de serie. Nu maar hopen dat hij de serie haalt, want dat is altijd spannend bij het maken van zo’n televisieserie. Hoe mooi een scene ook is, soms past hij niet in het grote verhaal. Terwijl ik op de redactie deze laatste alinea tik, loopt de regisseur die de scene met Victor Bartholomeus heeft gefilmd langs mijn bureau: “Ik kom net uit de montage. Dat wordt een hele mooie scene hoor, met die Victor.”


tekst: Lyangelo Vasquez, researcher
foto’s: Lyangelo Vasquez

  1. ik heb dit programa gezien en ik kreeg tranen in mijn ogen van nostalgie ik ben opgevoed met de verhalen van de slavernij en eigelijk ben ik gebonden daar aan e fam Rojer staat zeer bekend zowel positief als negatief. mijn oma heeft ons veel verhalen verteld en ook gezongen. zij is 92 jaar geworden en heeft heel wat meegemaakt gelukkig hebben onze voorouders er voor gezorgd dat de slavernij is afgeschaft
    gelukkig heb ik van een zeer vrije maar toch rechtvaardige opvoeding genoten.
    het is belangrijk om niet te vergeten wat er vroeger is gebeurdwant veel verhalen zowel goede en slechten gaan verloren het is belangrijk voor onze kinderen en de toekomst.
    dank je wel!!!!!
    groetjes Desiree Rojer

    23 oktober 2011 12:32 Desiree Rojer
  2. Heel interesssant om ook iets van deze zijde van onze Nederlandse historie te horen. Groetjes,
    Ilona

    18 september 2011 20:22 Ilona de Wit
  3. Hey Lieve Neef van mij,
    Wat een leuk en interssant stuk. Kan niet wachten om de serie te zien. Kan ik ook wat meer te weten komen over onze afkomst en nieuwe woorden leren zoals Sakado hahahahaa. Ik wens jullie allemaal veel succes met de serie.

    Groetjes Nayoka

    27 mei 2011 11:05 Nayoka